Chuyện cái tên
Gia Cát là nhà lành.
Cắt nghĩa theo tiếng mình thì vậy: gia là nhà, cát là lành, như trong đại cát. Người xưa viết chữ gia cũng ngộ, vẽ một mái nhà rồi thả con heo bên dưới, bởi hồi đó nuôi nổi con heo là đã có của ăn của để; còn chữ cát thì đặt cái miệng dưới chữ sĩ, ý nói lời của người tử tế. Nhà yên, lời ngay, người sông nước mong có bấy nhiêu. Chuyến tàu nào tách bến cũng có một mái nhà ngóng theo, mà có khi con tàu chính là mái nhà.
Gia Cát còn gợi nhớ đến một vị quân sư ngàn năm có một, ông Gia Cát Lượng, mà mấy ông già mê Tam quốc ở xứ mình cứ kêu là ông Khổng Minh, thân như người trong xóm. Truyện kể rằng trước trận Xích Bích, ông cần mười vạn mũi tên trong ba ngày mà thợ không có, tre trúc cũng không. Ông mượn hai mươi chiếc thuyền, chất rơm, đợi đêm sương mù cho ghé sát trại địch. Sáng ra thuyền về, rơm cắm đầy tên.
Người đời phục ông đâu phải vì ông có nhiều. Ông có ít, mà biết việc, biết người, biết đêm nào sương xuống.
Và thuyền mượn của người ta, ông đưa về đủ hai mươi chiếc.
Xưa ông mượn mười vạn mũi tên, nay chúng tôi mượn của ông có mỗi cái tên, cũng vì mến cái nết đó. Mà nói cho thiệt, còn một lẽ khỏi cần cắt nghĩa: cát là cát. Chúng tôi làm nghề chở hàng đường sông, dưới khoang phần nhiều là cát. Tàu đón hàng ở cửa khẩu Vĩnh Xương, chỗ sông Tiền vừa chảy vào đất mình, rồi xuôi về khắp đồng bằng sông Cửu Long, lên tới Đông Nam Bộ. Cát lên bờ thành nền nhà, nền đường cho thiên hạ. Từ cát mà ra nhà, nghĩ lại cũng đúng y cái tên.
Tàu chạy tuyến là của các chủ tàu gửi về làm ăn chung. Khách giao chuyến hàng, chủ tàu gửi con tàu, thứ nào cũng là cơ nghiệp của người ta. Tin mới dám giao, nên chúng tôi tính trước, liệu kỹ rồi mới dám hẹn. Đã hẹn thì hàng tới bến cho đủ, tàu về cho yên. Còn tiền cước thì nói sao trả vậy.
Người ta nói cùng hội cùng thuyền là nói ví von. Ở đây thuyền là thuyền thiệt, sông là sông thiệt, nên chuyến nào cũng phải lành.
Xuôi dòng, trọn chuyến.
